इन्डो-प्यासिफिकदेखि मिडिल ईस्टसम्म बदलिँदो विश्व रणनीतिबारे भारत, अमेरिका, जापान र अष्ट्रेलियाबीच गम्भीर छलफल
गोंदिया/नयाँ दिल्ली।
भारतीय अध्यक्षतामा नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न क्वॉड विदेश मन्त्रीस्तरीय बैठकलाई विश्व राजनीतिमा नयाँ रणनीतिक दिशाको संकेतका रूपमा हेरिएको छ। भारत, अमेरिका, जापान र अष्ट्रेलियाका विदेश मन्त्रीहरू सहभागी उक्त बैठक केवल कूटनीतिक औपचारिकता नभई बदलिँदो विश्व शक्ति-सन्तुलन, समुद्री सुरक्षा, ऊर्जा संकट, साइबर सुरक्षा तथा आतंकवादविरुद्ध साझा रणनीति निर्माणको महत्वपूर्ण मञ्च बनेको विश्लेषण गरिएको छ।
लेखक तथा अन्तर्राष्ट्रिय मामिला विश्लेषक एडभोक्ट किशन सनमुखदास भावनानीले इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रदेखि मिडिल ईस्टसम्म विकसित भइरहेका भू-राजनीतिक घटनाक्रमले विश्व व्यवस्थामा गहिरो प्रभाव पारिरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार चीनको बढ्दो सामुद्रिक विस्तारवाद, पश्चिम एशियामा तनाव, ऊर्जा आपूर्ति संकट तथा साइबर खतराबीच सम्पन्न दिल्ली बैठकले भावी विश्व राजनीतिका नयाँ समीकरण तय गर्ने संकेत दिएको छ।
बैठकमा भारतका विदेश मन्त्रीको अध्यक्षतामा अमेरिकी विदेश मन्त्री मार्को रुबियो, अष्ट्रेलियाकी विदेश मन्त्री पेनी वोंग तथा जापानका विदेश मन्त्री तोशिमित्सु मोटेगी सहभागी भएका थिए। चारै लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूले इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा स्वतन्त्र, खुला तथा नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थालाई सुदृढ बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।
बैठकको मुख्य केन्द्र समुद्री सुरक्षा र ‘फ्रिडम अफ नेभिगेशन’ रहेको बताइएको छ। दक्षिण चीन सागरदेखि हिन्द महासागरसम्म बढ्दो सामरिक गतिविधिप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै कुनै पनि देशले एकतर्फी रूपमा समुद्री नियन्त्रण कायम गर्न नपाउने विषयमा सहमति भएको छ। यसलाई चीनको बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलन गर्ने रणनीतिक प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।
क्वॉड बैठकमा ग्लोबल सप्लाई चेन सुदृढीकरण, क्रिटिकल मिनरल्स तथा रेयर अर्थ आपूर्ति व्यवस्थामाथि पनि विशेष जोड दिइएको थियो। आधुनिक प्रविधि, सेमिकन्डक्टर, इलेक्ट्रिक सवारी तथा रक्षा उपकरण निर्माणमा आवश्यक खनिजहरूको वैकल्पिक आपूर्ति प्रणाली विकास गर्ने रणनीतिमा सदस्य राष्ट्रहरू सहमत भएका छन्।
भारत र अमेरिकाबीच क्रिटिकल मिनरल्स सप्लाई चेनसम्बन्धी सहकार्यलाई बैठकको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको छ। यसले भविष्यमा प्रविधि, औद्योगिक उत्पादन तथा रणनीतिक साझेदारीलाई थप मजबुत बनाउने विश्वास व्यक्त गरिएको छ।
बैठकमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वान्टम कम्प्युटिङ, साइबर सुरक्षा, डिजिटल पूर्वाधार तथा सेमिकन्डक्टर क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्ने विषयमा पनि व्यापक छलफल भएको थियो। डिजिटल जासुसी तथा साइबर अपराधप्रति साझा चिन्ता व्यक्त गर्दै सुरक्षित डिजिटल इकोसिस्टम निर्माणमा सहकार्य बढाउने निर्णय गरिएको छ।
आतंकवादविरुद्ध ‘जिरो टोलरेन्स’ नीति दोहोर्याउँदै क्वॉड राष्ट्रहरूले आतंकवादलाई विश्व शान्ति र मानवताविरुद्धको ठूलो खतरा बताएका छन्। भारतले सीमा पार आतंकवादको मुद्दालाई पुनः जोडदार रूपमा उठाउँदै कठोर अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकता औंल्याएको थियो।
पश्चिम एशियामा बढ्दो तनाव, इरानसँग सम्बन्धित घटनाक्रम तथा अमेरिकी सैन्य गतिविधिका कारण ऊर्जा आपूर्ति र समुद्री व्यापार प्रभावित हुनसक्ने सम्भावनाप्रति पनि बैठकमा गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरिएको थियो। तेल आपूर्ति संकट र विश्व आर्थिक अस्थिरताको जोखिमबारे सदस्य राष्ट्रहरूले साझा धारणा राखेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार क्वॉड अब केवल सुरक्षा संवादको समूहमा सीमित नरही आर्थिक, प्राविधिक तथा रणनीतिक सहकार्यको प्रभावशाली वैश्विक मंचका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। लोकतान्त्रिक मूल्य, पारदर्शिता र नियम-आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थालाई सुदृढ बनाउने साझा उद्देश्यले यसको महत्व बढाउँदै लगेको छ।
बैठकपछि भारतले औपचारिक रूपमा क्वॉडको अध्यक्षता अष्ट्रेलियालाई हस्तान्तरण गरेको छ। यसलाई सहकार्यको निरन्तरता तथा इन्डो-प्यासिफिक रणनीतिलाई थप सक्रिय बनाउने संकेतका रूपमा हेरिएको छ।
लेखक भावनानीका अनुसार नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न यो रणनीतिक मन्थनले विश्व राजनीति नयाँ मोडमा पुगेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। ऊर्जा सुरक्षा, साइबर स्पेस, सप्लाई चेन, समुद्री मार्ग तथा प्राविधिक प्रतिस्पर्धा अब विश्व शक्ति संघर्षका नयाँ केन्द्र बनेका छन्। यस्तो अवस्थामा क्वॉड लोकतान्त्रिक राष्ट्रहरूको साझा रणनीतिक प्लेटफर्मका रूपमा अझ प्रभावशाली बन्ने सम्भावना देखिएको छ।
– संकलन तथा विश्लेषण :
एडभोक्ट किशन सनमुखदास भावनानी
गोंदिया, महाराष्ट्र
